Nie wszystkie powstają z tego samego powodu. Jedne są skutkiem słońca, inne stanu zapalnego, zmian hormonalnych, podrażnienia albo osłabionej bariery skóry. Często kilka czynników działa jednocześnie. Dlatego przebarwienia mogą blednąć powoli, wracać latem albo utrzymywać się długo po tym, jak skóra wygląda już na wygojoną.
Czym są przebarwienia?
Kolor skóry zależy między innymi od melaniny, czyli naturalnego barwnika produkowanego przez melanocyty. To komórki barwnikowe znajdujące się w warstwie podstawnej naskórka.
Melanina nie jest jedną substancją. W skórze występują różne typy melaniny, przede wszystkim eumelanina o barwie brązowo-czarnej i feomelanina o barwie żółto-czerwonej. Ich proporcje oraz aktywność melanocytów wpływają na naturalny kolor skóry i na to, jak łatwo skóra reaguje pigmentacją.
Melanina pełni funkcję ochronną. Pochłania część promieniowania UV i pomaga ograniczać uszkodzenia wywołane przez słońce. Problem pojawia się wtedy, gdy melanocyty zaczynają pracować zbyt intensywnie albo gdy barwnik rozkłada się w skórze nierównomiernie. Wtedy powstaje ciemniejszy obszar.
Melanocyty, melanosomy i tyrozynaza
Melanocyty produkują melaninę, ale barwnik nie zostaje tylko w nich. Jest pakowany w struktury nazywane melanosomami, a następnie przekazywany do keratynocytów, czyli głównych komórek naskórka.
Przebarwienie nie zależy więc wyłącznie od samej produkcji melaniny. Znaczenie ma też to, ile barwnika powstaje, jak intensywnie jest przekazywany do komórek naskórka i jak równomiernie rozkłada się w skórze.
W produkcji melaniny ważną rolę odgrywa tyrozynaza. To enzym uczestniczący w przemianach tyrozyny, z której powstają kolejne związki prowadzące do syntezy melaniny. Dlatego w pielęgnacji rozjaśniającej często mówi się o składnikach wpływających na aktywność tyrozynazy. To jednak tylko jeden etap całego procesu.
Jak powstaje przebarwienie krok po kroku?
Najpierw pojawia się bodziec. Może nim być promieniowanie UV, stan zapalny, uraz skóry, zmiany hormonalne, ciepło, przewlekłe podrażnienie albo osłabiona bariera skóry.
Pod wpływem tego bodźca melanocyt zaczyna produkować więcej melaniny. W procesie bierze udział tyrozynaza, jeden z najważniejszych enzymów melanogenezy.
Następnie melanina jest pakowana w melanosomy i przekazywana do keratynocytów. Jeśli produkcja lub transfer barwnika są nadmierne albo nierównomierne, na powierzchni skóry widzimy ciemniejszy obszar.
Na końcu znaczenie ma tempo odnowy naskórka. Jeśli barwnik znajduje się płytko, przebarwienie zwykle łatwiej blednie. Jeśli zmiana jest głębsza albo melanocyty nadal są pobudzane, ślad może utrzymywać się miesiącami.
Przebarwienia naskórkowe i głębsze
Nie każde przebarwienie leży na tej samej głębokości.
Przebarwienia naskórkowe znajdują się bliżej powierzchni skóry. Zwykle lepiej reagują na pielęgnację, ponieważ naskórek regularnie się odnawia. Jeśli skóra nie jest stale pobudzana przez słońce lub stan zapalny, takie zmiany mogą stopniowo jaśnieć.
Przebarwienia głębsze są trudniejsze. Barwnik może znajdować się niżej, a skóra potrzebuje więcej czasu, żeby zmiana stała się mniej widoczna. Dlatego jedne ślady po niedoskonałościach bledną po kilku tygodniach, a inne utrzymują się znacznie dłużej.
Znaczenie ma też rodzaj przebarwienia. Inaczej zachowują się przebarwienia pozapalne, inaczej plamy posłoneczne, a jeszcze inaczej melasma, która jest bardziej reaktywna i ma skłonność do nawrotów.
Najczęstsze typy przebarwień
Przebarwienia pozapalne
Przebarwienia pozapalne pojawiają się po stanie zapalnym skóry. Mogą zostać po zmianach trądzikowych, rozdrapanych krostkach, urazach, podrażnieniach albo zbyt intensywnych zabiegach.
Stan zapalny pobudza melanocyty do większej produkcji melaniny. Dlatego skóra może być już wygojona, bez grudki, ranki czy zaczerwienienia, a mimo to w miejscu zmiany zostaje ciemniejszy ślad.
U osób z wyższym fototypem skóry przebarwienia pozapalne są częstsze i zwykle bardziej uporczywe. Melanocyty reagują intensywniej, dlatego nawet niewielki stan zapalny może zostawić widoczny ślad.
Plamy posłoneczne
Plamy posłoneczne, nazywane też soczewicowatymi, są związane z wieloletnią ekspozycją na promieniowanie UV. Najczęściej pojawiają się na twarzy, dłoniach, dekolcie i przedramionach, czyli tam, gdzie skóra przez lata była regularnie odsłaniana.
To zwykle dobrze odgraniczone, brązowe plamy. Z wiekiem mogą być bardziej widoczne, ale nie powstają po prostu „od wieku”. Częściej są efektem wieloletniej ekspozycji na słońce, wolniejszej odnowy skóry i mniej równomiernej pracy melanocytów.
Słońce nie tylko tworzy nowe plamy. Pogłębia też przebarwienia, które już istnieją.
Melasma
Melasma to rozlane, często symetryczne przebarwienia na policzkach, czole, skroniach albo nad górną wargą. Może pojawić się w ciąży, przy stosowaniu antykoncepcji hormonalnej, w okresie okołomenopauzalnym albo przy predyspozycji genetycznej.
Nie jest jednak wyłącznie „przebarwieniem hormonalnym”. Duże znaczenie mają promieniowanie UV, UVA, światło widzialne, ciepło i przewlekłe pobudzanie melanocytów. Dlatego melasma często blednie zimą i nasila się latem.
To jeden z powodów, dla których melasma bywa trudniejsza niż zwykłe ślady pozapalne. Nawet jeśli uda się ją rozjaśnić, może wracać pod wpływem słońca, temperatury, hormonów albo stanu zapalnego.
Nierówny koloryt po mikrostanie zapalnym
Nie każde przebarwienie ma postać wyraźnej plamy. Czasem skóra wygląda na poszarzałą, miejscami ciemniejszą, miejscami jaśniejszą. Koloryt jest mniej równy, chociaż trudno wskazać jedną konkretną zmianę.
Taki obraz może być związany z drobnymi stanami zapalnymi, nadreaktywnością skóry, osłabioną barierą albo wcześniejszymi podrażnieniami. Skóra nie musi być wyraźnie zaczerwieniona, żeby zachodził w niej proces zapalny wystarczający do pobudzenia melanocytów.
Dlatego przy nierównym kolorycie znaczenie ma nie tylko rozjaśnianie. Ważne jest też ograniczenie podrażnienia i wzmocnienie bariery skóry.
Co pobudza melanocyty?
Promieniowanie UV
Promieniowanie UV to jeden z najważniejszych bodźców pobudzających melanocyty. Skóra produkuje więcej melaniny, żeby chronić się przed uszkodzeniem.
Krótka ekspozycja może skończyć się opalenizną. Powtarzalne działanie słońca sprzyja już jednak utrwalonym plamom, pogłębianiu istniejących przebarwień i coraz mniej równemu kolorytowi.
UVA i światło widzialne
Przy przebarwieniach znaczenie ma nie tylko promieniowanie UVB, kojarzone głównie z rumieniem i oparzeniem słonecznym. Ważne jest także UVA, które działa przez cały rok i przenika przez szyby.
Przy melasmie i wyższych fototypach skóry znaczenie może mieć również światło widzialne, zwłaszcza wysokoenergetyczne światło widzialne. To dlatego niektóre przebarwienia ciemnieją mimo stosowania podstawowej ochrony przeciwsłonecznej, jeśli ochrona nie obejmuje wystarczająco szerokiego zakresu promieniowania.
Stan zapalny
Stan zapalny jest jednym z głównych powodów przebarwień pozapalnych. Może wynikać z trądziku, urazu, zabiegu, podrażnienia albo zbyt agresywnej pielęgnacji.
Dla skóry znaczenie ma nie tylko duży, widoczny stan zapalny. Czasem wystarczy przewlekłe, łagodne drażnienie: za częste złuszczanie, naruszona bariera, szczypanie po kosmetykach, niedoleczone zmiany trądzikowe. Melanocyty mogą reagować na te bodźce zwiększoną produkcją barwnika.
Hormony
Hormony wpływają na reaktywność melanocytów. Dlatego przebarwienia mogą pojawiać się lub nasilać w ciąży, podczas antykoncepcji hormonalnej, w okresie okołomenopauzalnym albo przy innych zmianach hormonalnych.
Same hormony rzadko działają w izolacji. Najczęściej zwiększają podatność skóry na przebarwienia, a słońce, ciepło i stan zapalny wzmacniają ten proces.
Osłabiona bariera skóry
Bariera skóry ma znaczenie także przy przebarwieniach. Kiedy jest osłabiona, skóra łatwiej reaguje pieczeniem, zaczerwienieniem, przesuszeniem i stanem zapalnym. A stan zapalny może pobudzać melanocyty.
Dlatego skóra z przebarwieniami nie zawsze potrzebuje mocniejszej pielęgnacji. Czasem szybciej poprawia się wtedy, gdy dostaje mniej drażnienia i więcej wsparcia dla bariery.
Dlaczego przebarwienia wracają?
Przebarwienia wracają wtedy, gdy czynnik pobudzający melanocyty nadal działa. Najczęściej jest to słońce, ale nie tylko. Znaczenie mają też ciepło, stan zapalny, podrażnienie, hormony i indywidualna reaktywność skóry.
To szczególnie widoczne przy melasmie. Zimą plamy mogą blednąć, a latem znów ciemnieć. Nie dlatego, że pielęgnacja „przestała działać”, tylko dlatego, że melanocyty ponownie dostały silny bodziec do produkcji melaniny.
Podobnie dzieje się przy przebarwieniach pozapalnych. Jeśli na skórze wciąż pojawiają się nowe zmiany trądzikowe albo skóra jest regularnie podrażniana, stare ślady bledną, ale obok powstają nowe.
Dlaczego typ przebarwienia ma znaczenie?
Od typu przebarwienia zależy tempo poprawy i to, co w pielęgnacji będzie miało największe znaczenie.
Przy przebarwieniach pozapalnych trzeba ograniczać stan zapalny i zapobiegać nowym zmianom. Przy plamach posłonecznych duże znaczenie ma konsekwentna ochrona przed promieniowaniem i wspieranie odnowy skóry. Przy melasmie trzeba brać pod uwagę nie tylko UV, ale też UVA, światło widzialne, ciepło i tendencję do nawrotów.
W praktyce oznacza to, że nie każde przebarwienie powinno być traktowane tak samo. Sama nazwa „przebarwienia” opisuje efekt widoczny na skórze, ale nie mówi jeszcze, co go wywołało.
Najczęstsze pytania
Czy każde przebarwienie powstaje od słońca?
Nie. Słońce jest jednym z najważniejszych czynników, ale przebarwienia mogą powstawać także po stanie zapalnym, trądziku, urazie, podrażnieniu albo pod wpływem zmian hormonalnych. Słońce często pogłębia przebarwienia, niezależnie od ich pierwotnej przyczyny.
Czym różni się melasma od plam posłonecznych?
Plamy posłoneczne są zwykle dobrze odgraniczone i wynikają głównie z wieloletniej ekspozycji na promieniowanie UV. Melasma ma częściej charakter rozlany i symetryczny. Wiąże się z hormonami, predyspozycją skóry, promieniowaniem UV, UVA, światłem widzialnym i tendencją do nawrotów.
Czy przebarwienia po trądziku znikają same?
Mogą blednąć samoistnie, zwłaszcza jeśli są powierzchowne i nie dochodzi do kolejnych stanów zapalnych. Proces może jednak trwać długo. Jeśli skóra nadal ma aktywne zmiany trądzikowe albo jest podrażniana, nowe ślady mogą pojawiać się szybciej, niż stare zdążą zniknąć.
Dlaczego przebarwienia ciemnieją latem?
Latem skóra jest mocniej narażona na promieniowanie UV, wyższą temperaturę i częstszą ekspozycję na światło. To pobudza melanocyty do produkcji melaniny. Dlatego istniejące przebarwienia mogą ciemnieć, a nowe stają się bardziej widoczne.
Czy przebarwienia oznaczają uszkodzenie skóry?
Nie zawsze. Melanina jest częścią naturalnej ochrony skóry. Przebarwienie oznacza jednak, że w danym miejscu doszło do miejscowego nasilenia produkcji lub nierównomiernego rozmieszczenia barwnika. Może być skutkiem słońca, stanu zapalnego, urazu albo zmian hormonalnych.
Czy każdą ciemniejszą plamę można traktować jak przebarwienie?
Nie. Typowe przebarwienia, takie jak ślady potrądzikowe, melasma czy plamy posłoneczne, mogą być tematem pielęgnacji rozjaśniającej. Zmiany, które szybko rosną, zmieniają kolor, mają nieregularny kształt, krwawią albo wyglądają inaczej niż pozostałe znamiona, wymagają oceny specjalisty.
Czytaj dalej
Źródła i literatura
- Davis E.C., Callender V.D. Postinflammatory Hyperpigmentation: A Review of the Epidemiology, Clinical Features, and Treatment Options in Skin of Color.
- Hakozaki T. i wsp. The effect of niacinamide on reducing cutaneous pigmentation and suppression of melanosome transfer.
- Jo J.Y. i wsp. Update on Melasma Treatments.
- Passeron T. i wsp. Photoprotection according to skin phototype and dermatoses: practical recommendations.
- Duteil L. i wsp. Differences in visible light-induced pigmentation according to wavelengths: a clinical and histological study in comparison with UVB exposure.
